Dada

Hôm qua rảnh rỗi, nó và chị cùng phòng ngồi xem “Inception”. Lại nhớ hồi cấp 3 mấy ông trai trong lớp hì hục quay video cờ líp lấy cảm hứng từ phim này. À mà đâu? Phim chứ cờ líp gì nữa dài lê thê còn phải chia thành mấy phần để up lên Youtube cơ mà. Cảm động ghê gớm! Thỉnh thoảng cứ phải xem lại xíu cho đỡ nhớ anh em. Nhưng thôi xin phép dừng câu chuyện thời học sinh yêu dấu tại đây.

Cái nó muốn nói đến là sau khi xem phim xong thì nó cảm thấy cái hiện thực xấu xí không chỉ gây ám ảnh, cản trở chúng ta mà đồng thời còn là động lực để ta không ngừng phấn đấu, phá vỡ mọi rào cản và giới hạn của bản thân. Vẫn là câu nói quen thuộc:

Quan trọng là cách bạn đối mặt với vấn đề như thế nào.

Đối với nghệ thuật hiện đại cũng như vậy. Chúng ta hay thấy những trường phái nghệ thuật tiên phong thường xuất hiện giữa những cuộc khủng hoảng. Có thể sẽ có những người cho rằng thật nực cười khi xã hội khủng hoảng ai lại đi quan tâm đến những thứ vô dụng như vậy. Nhưng mỗi người có một vai trò riêng. Và nhiêm vụ của người nghệ sĩ là làm giàu có cho tinh thần, nuôi dưỡng ước mơ xây dựng một thế giới tươi đẹp hơn và cũng là lưu giữ lại những dấu mốc lịch sử ấy với thật nhiều cảm xúc.

Và hôm nay nó sẽ đưa mọi người bước đến gần hơn với một phong trào nghệ thuật tiên phong có sức ảnh hưởng vô cùng to lớn, là khởi nguồn cho nhiều trường phái nghệ thuật sau này. Đó chính là Dada. Nếu mọi người để ý thì nó đã nhắc đến cái tên này trong bài viết về nghệ thuật khái niệmtrường phái siêu thực. Mà hình như còn một cơ số bài khác nữa thì phải? Cái bệ tiểu huyền thoại cũng chính là một tác phẩm tiêu biểu của trường phái này. Anh em còn nhớ hay đã quên?

IMG_5094.jpg

Nói chung cũng vì đã lỡ nhắc đến vài ba lần rồi nên là nó phải tự biết đường mà cung cấp nốt thông tin về cái phong trào này.

Chứ ai lại nói năng nửa vời như thế ha?

Đầu tiên, để cho dễ hiểu thì Dada là phong trào nghệ thuật mang tính khái niệm đầu tiên, nơi mà các nghệ sĩ không tập trung vào việc tạo ra những tác phẩm mang tính thẩm mĩ mà quan trọng hơn cả là thông qua chúng truyền tải những nghi vấn về xã hội, vai trò của nghệ sĩ và mục đích của nghệ thuật.

1. Dada từ đâu mà có?

Ngay giữa tâm của cuộc Chiến tranh thế giới thứ nhất, thời kì Châu Âu đen tối hơn bao giờ hết, vào tháng 2 năm 1916, tại Zurich, một nhóm các nhà cách mạng đã nảy ra một ý tưởng để thổi một luồng gió mới vào cuộc sống hỗn loạn, đầy rẫy sự chết chóc, tang thương. Đạo diễn Hugo Ball và người bạn đồng hành Emmy Hennings, một vũ công, nhà thơ và nhà văn, quyết định thành lập Cabaret Voltaire.

Nhiệm vụ của Cabaret Voltaire là giúp các nghệ sĩ đưa các tác phẩm âm nhạc, thơ ca của mình đến gần hơn với công chúng. Bước đầu là vậy. Rồi dần dần trung tâm này còn thu hút cả nhà thơ Rumani Tristan Tzara, nhà điêu khắc Jean Arp, Marcel Janco, và họa sĩ kiêm nhà làm phim người Đức Hans Richter,…

Cái tên Dada cũng được ra đời tại đây. Về cơ bản thì đó là một từ vô nghĩa, và thường được coi là tiếng trẻ con tập nói. Theo nhà thơ Richard Huelsenbeck thì từ đó được Hugo Ball chọn ngẫu nhiên trong một cuốn từ điển Đức-Pháp. Dễ thương nhỉ? Lại còn dễ nhớ nữa chứ!

Và như thường lệ thông qua phong trào này mấy ổng mong muốn phá vỡ các quy ước áp đặt trong nghệ thuật và văn học. Nhưng lần này là sự bùng nổ về mọi phương diện. Mục đích của nó là để chế giễu những thứ mà những thành viên của phong trào này xem là vô nghĩa về thế giới hiện đại. Ngoài phản chiến ra, Dada cũng có tính chất chống tư sản và chủ nghĩa vô chính phủ.

hausmann-2
Spirit of Our Time – Raoul Hausmann (1919):Raoul Hausmann là một nhà lãnh đạo của phong trào Dada ở Đức. Tác phẩm này của ông là một phép ẩn dụ truyền cảm hứng cho những thay đổi cần thiết để xây dựng lại một nước Đức tốt hơn. Ông tạo ra tác phẩm này từ đầu người giả thường được thợ làm tóc sử dụng, với nhiều thiết bị đo đạc gắn với nó – bao gồm thước kẻ, đồng hồ bỏ túi, máy đánh chữ, một phần của máy ảnh và ví cá sấu. Hausmann được truyền cảm hứng bởi niềm tin của mình rằng người Đức trung bình “không có nhiều khả năng hơn những gì được dán vào bên ngoài hộp sọ của họ, bộ não bên trong vẫn trống rỗng.” Một phê bình đối lập nói rằng “đây là một cái đầu có” suy nghĩ ” về mặt vật chất được xác định bởi các vật thể được cố định theo nghĩa đen. ”

2. Ý tưởng là quan trọng hơn cả:

Nhiều sự kiện của Dada có điểm chung với “Happenings” và “Performance Art” của những năm 60, minh họa phương châm cơ bản của Nghệ thuật Khái niệm ngày nay rằng “ý tưởng” đằng sau một tác phẩm nghệ thuật quan trọng hơn bản thân việc thực hiện nó. Do đó, người ta thường cho rằng Dada giống phong trào phản kháng của các nghệ sĩ hơn là một trường phái nghệ thuật.

“Tôi quan tâm đến ý tưởng – không chỉ đơn thuần là các sản phẩm hình ảnh.”

Marcel Duchamp

1479292784
L.H.O.O.Q – Marcel Duchamp (1919):  Đây là một bản in của bức tranh Mona Lisa, mà Duchamp đã phá hoại bằng cách vẽ thêm bộ râu của nam giới. Và đặt cho nó một cái tên hàm ý khiêu dâm. Nếu các bạn đọc nhanh các chữ cái L.H.O.O.Q bằng tiếng pháp nó sẽ thành “Elle a chaud au cul”. Tại sao lại là Mona Lisa, một trong những bức tranh nổi tiếng và tôn kính nhất trong lich sử mỹ thuật phương Tây? “Bản chế” này của Duchamp thể hiện quan điểm bất kính đối với nghệ thuật của những nghệ sĩ Dada. Đồng thời nó cũng liên quan đến một cuốn sách của Sigmund Freud viết về Leonardo Da Vinci. Trong đó đề cập đến việc ông là người đồng tính nên các tác phẩm của ông thường có sự mơ hồ giữa nam và nữ.

3. Nghệ thuật có thể được làm từ bất kì thứ gì:

Readymade

Ý tưởng đậm chất Dada này được thể hiện rõ nhất qua các tác phẩm “Readymades” của Duchamp. Ông đã chọn các đối tượng được sản xuất hàng loạt, có sẵn trên thị trường, có tính thương mại và giá trị sử dụng, chỉ định chúng như là nghệ thuật và cho chúng một cái tên. “Readymades” đã phá vỡ nhiều thế kỷ suy nghĩ về vai trò của nghệ sĩ như một người sáng tạo với các sản phẩm thủ công cầu kì, đồng thời thách thức quan niệm cho rằng nghệ thuật là phải đẹp.

1hZ7IQTcObSW_585x1170
Bicycle wheel – Marcel Duchamp (1913): Đây là tác phẩm Readymade đầu tiên của Duchamp. Ông kết hợp hai bộ phận của đồ vật được sản xuất hàng loạt – một bánh xe đạp và chiếc ghế để tạo ra một thứ không để làm gì cả. Mà không, nó chí ít cũng tạo cho ông một thú vui tao nhã mới là ngồi ngắm cái bánh xe quay. Dẫu sao thì chỉ đơn giản là chọn các vật phẩm đúc sẵn và gọi chúng là nghệ thuật, ông đã lật đổ các quan niệm đã được thiết lập về nghề thủ công của nghệ sĩ và trải nghiệm thẩm mỹ của người xem. Bánh xe đạp 1913 đã bị mất, nhưng gần bốn thập kỷ sau Duchamp tạo ra một tác phẩm thay thế và khẳng định rằng phiên bản sau đó có giá trị như bản gốc.

Chance creations

Để phê bình các hệ thống hình thành xã hội, các nghệ sĩ Dada đã chuyển sang các chiến lược tạo hình nghệ thuật mới. Dùng từ chiến lược ở đây nghe nó có hơi bị dữ dội quá không nhỉ? Họ lấy nền tảng là sự ngẫu hứng, cơ hội và biến cố trong quá trình thực hiện để tạo ra các tác phẩm cắt dán, photomontage nhằm bác bỏ những quy tắc cũ kĩ như nghệ thuật đi liền đôi bàn tay khéo léo của người nghệ sĩ, họ hoàn toàn kiểm soát và làm chủ quá trình thực hiện các tác phẩm của mình. Dựa trên các phương pháp như vậy và sử dụng hình ảnh từ các tạp chí, báo và các phương tiện thông tin đại chúng khác, các nghệ sĩ Dada “có thể tấn công tư sản với những biến dạng của hình ảnh truyền thông về chính nó.”

cri_000000097242
The Hat Makes the Man – Max Ernst (1920): Max Ernst cắt, dán, chồng lên nhau hình ảnh của mũ của nam giới được cắt từ một danh mục bán hàng. Ý tưởng này có thể được lấy cảm hứng từ cuốn sách của Jomund Freud “The Joke and It’s Relation to the Unconscious” (1905), trong đó nhà phân tâm học nổi tiếng đã xác định mũ – một phụ kiện cần thiết cho những người đàn ông tư sản – như một biểu tượng cho ham muốn bị kìm nén. Trong tác phẩm này và nhiều tác phẩm khác, Ernst đã cắt các hình minh họa từ quảng cáo hoặc bài viết, sắp xếp chúng một cách tình cờ, và sau đó vẽ hoặc vẽ xung quanh các cấu hình vô lý và kì cục hết mức. “Những sự thay đổi này tái tạo những gì  tồn tại trong tôi, ghi lại một hình ảnh trung thực và cố định về ảo giác của tôi. Chúng đã biến những trang quảng cáo ban đầu thành những bộ phim truyền hình tiết lộ những ham muốn bí mật nhất của tôi.

4. Sức mạnh của Dada:

Sau khi giải tán vào khoảng năm 1921, nhiều nghệ sĩ Dada đã tham gia vào các phong trào nghệ thuật khác – đặc biệt là Chủ nghĩa siêu thực. Cũng không có gì quá ngạc nhiên khi mà sự phi lý của Dada dẫn dắt những người nghệ sĩ ấy đến với một nơi trốn mới đầy mơ mộng và sự sáng tạo.  Nghệ thuật hậu hiện đại như chúng ta biết sẽ không tồn tại nếu không có Dada. Hầu như mọi lý thuyết hậu hiện đại cơ bản trong nghệ thuật thị giác và văn thơ cũng như âm nhạc và kịch được phát minh hoặc ít nhất được áp dụng bởi các nghệ sĩ Dada. Ngoài các ví dụ rõ ràng như chủ nghĩa siêu thực, Neo-Dada, và nghệ thuật Khái niệm, Dada còn gây ảnh hưởng đến cả Pop-Art, Fluxus, Performance art, Feminist art và chủ nghĩa tối giản,v.v… Dada cũng có ảnh hưởng sâu sắc đến thiết kế đồ họa và lĩnh vực quảng cáo.

Vậy là giờ mọi người đã biết thêm về một phong trào – một kẻ đầu têu cho lối tư duy sáng tạo mới phóng khoáng và nổi loạn hơn. Nên từ giờ đừng nghĩ nghệ thuật lúc nào cũng phải đẹp nữa nhé, nó còn là sự thú vị, là nơi khơi dậy sự tò mò, sự sáng tạo và trí tưởng tượng của người xem, đồng thời phản ánh những mốc lịch sử quan trọng, những bước phát triển về mọi phương diện của loài người.

Ai thấy đúng, giơ tay!

Mà nếu vẫn chưa thấy thế thì nó sẽ tiếp tục đầu độc mọi người bằng những trường phái nghệ thuật kì cục hơn cho đến khi nào thấy không thể hợp lí hơn thì thôi nhé!

4 Comments

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.