Tản mạn về chữ viết trong Nghệ thuật

Mặc dù đặc biệt thích mùa đông nhưng thú thực thì thời tiết lạnh buốt không phải điều kiện tuyệt vời để động não cho lắm. Tuy vậy, vì sắp tới việc nọ dồn việc kia, nếu không tập lại thói quen viết mầm thì có lẽ nó sẽ tiếp tục bỏ không mảnh đất vốn đã ít được chăm sóc này mất. Và như thế thì sẽ bị rầy la ca thán. Hơn nữa, dạo này mọi sự quanh nó đang thay đổi tương đối, không quá nhanh cũng không quá chậm, nếu không viết lại thì sau này không có gì để nhớ về. Vì lẽ đó bài viết này nó để dành cho việc minh chứng về tầm quan trọng của văn bản không chỉ trong cuộc sống mà cả nghệ thuật, một thứ mà các cô giáo mỹ thuật hồi nó còn bé không cho phép xuất hiện trong các tác phẩm của học sinh.

“Làm thế nào để biết đây có phải là nghệ thuật hay không?” – Ben Vautier

Câu chuyện bắt đầu.

Hôm bữa nó về nhà cũ dọn dẹp để sửa sang, chuẩn bị không gian cho một số dự định sắp tới, và vô tình khai quật được quá nhiều hiện vật không biết ở đâu ra. Mọi ý niệm về sự lưu giữ này gần như đã bị xóa hoàn toàn khỏi kí ức của nó, chỉ có những con chữ là hiện lên rõ mồn một trên những trang giấy có phần ố vàng.

Nó tìm thấy một cuốn sổ “fancy note của chung” với những dòng ghi chú về điểm khác biệt giữa nó và một đứa giống nó, bên trong còn có ngôn ngữ chữ viết biến thể của riêng hai đứa và những đoạn cảm xúc rời rạc mỗi ngày, có phần “quá đà” vì chả mấy khi được tự do sáng tác mà không bị chấm điểm.

Quả thật, ngày bé nó học văn rất tệ. Và cô em gái nó cũng không khá hơn là bao.

Giữa những sách vở vứt xó lâu năm ấy, nó tìm thấy một điểm sáng vô cùng đáng yêu sáng tác bởi cái kẻ vừa được nhắc đến, với chủ đề “Hãy tưởng tượng ngày về thăm trường cũ đầy xúc động của 20 năm sau”. Bài văn là những hình dung ngây thơ của hắn về một tương lai xa vời, ấy vậy mà lại có một số dự đoán chính xác không ngờ, một số khác thì vô thưởng vô phạt nhưng tình cảm chân thành. Ví dụ như ý tưởng về nước Đức của hắn, bằng cách nào đó lại trở thành thực tại sau 7 năm, mặc dù chưa từng một ai nhen nhóm điều này vào đầu cô bé lớp 9. Ngược lại, hình tượng giả tưởng có phần tâng bốc về cô giáo và các bạn của 20 năm sau, tính đến thời điểm hiện tại lại chưa thấy có tia sáng nào xuất hiện. Nó tự hỏi có phải vì thế mà bài văn bay bổng này của con bé nhận điểm trung bình.

Không dừng ở đó, nó còn tìm thấy rất nhiều cuốn vở mà nó viết dang dở được ông nội lấp đầy bằng những dòng soạn bài giải toán trước buổi dạy kèm chúng nó từ hơn chục năm trước. Cả đám chị em họ chúng nó thích các môn tự nhiên cũng là nhờ ông cả. Nó còn nhớ ông thường dạy với tộc độ rất nhanh không thua gì những lúc ông đi bộ. Một buổi chiều ông nhồi cho chúng nó học hết một hai chương toán là chuyện hết sức bình thường. Và tất nhiên để có được những buổi học năng suất như vậy là những buổi chiều ông ngồi đung đưa trên võng, tay cẩm đủ loại dách vở giấy nháp viết nhoay nhoáy. Những dòng chữ trên giấy cũng vì thế mà trông rất dứt khoát, nghiêng đều tăm tắp về một phía như cũng muốn lao nhanh theo dòng tư duy của chính ông. Giờ nó đọc lại những bài toán đó chắc chắn là chẳng còn hiểu tẹo nào nhưng những nét chữ ấy đem đến cho nó thật nhiều điều khác hơn.

Hành trình khai quật này khiến nó suy nghĩ và để tâm nhiều hơn vào ngôn từ và những gì mà chúng truyền tải. Đôi khi là cảm xúc, suy tư, là một cá tính riêng biệt, khi khác là sự sáng tạo và dụng tâm, là hiện tại, quá khứ và tương lai. Có quá nhiều thứ có thể trôi chảy và biến chuyển qua từ ngữ và câu chữ, vượt qua không gian, thời gian và mọi ranh giới. Sự kết nối cũng từ đó mà sinh ra, đồng thời tạo ra vô vàn ý nghĩa bất ngờ mới, khác đi so với mục đích ban đầu. Nghệ thuật thì đâu đó cũng như vậy. Và nó bắt đầu tự hỏi:

Người ta bắt đầu mang Chữ viết đặt vào tác phẩm từ bao giờ?

Nếu nó nhớ không nhầm, từ những gì nó đã từng thấy qua thì khoảng thời gian xa xôi nhất khi mà chữ viết và hình ảnh xuất hiện cùng nhau, đó là trên những bức vẽ của người Ai Cập cổ. Khi ấy, chữ viết giống như những hình vẽ tí hon, được sắp xếp theo quy luật nào đó mà nó chẳng thể nào hiểu nổi, mặc cho những dáng hình đấy được tạo nên từ những đối tượng tương đối gần gũi. Nhờ vậy mà nó đã nhanh chóng học lỏm được một vài kí tự điển hình. Nhưng khái quát lại thì nó chỉ biết rằng những kí tự ấy mang ý nghĩa linh thiêng, và cho chúng ta những hiểu biết về nền văn hóa cổ đại của không chỉ Ai Cập mà là cả loài người, về cách họ tạo ra chữ viết, sinh hoạt, hình thành hệ thống xã hội, tín ngưỡng thờ cúng,v.v… Nói cách khác, đối với thể hệ chúng ta khi nhìn lại, chữ viết chính là mình chứng rõ ràng nhất của lịch sử.

Để xác nhận lại xem bức vẽ của người Ai Cập có phải là sự kết hợp đầu tiên của chữ và hình hay không thì nó đã lục lọi và tìm hiểu thêm. Và hóa ra đúng là như vậy thật. Chữ viết đã xuất hiện từ lâu cùng với hình ảnh trong các tác phẩm nghệ thuật qua nhiều thời kì, bắt đầu từ Ai Câp, Lưỡng Hà và La Mã Cổ Đại. Một số bằng chứng rõ nét vẫn còn được lưu giữ đến tận bây giờ như Phiến đá Rosetta, Bộ luật Hammurabi và hệ thống chữ khắc trên các di tích lịch sử. Viết đến đây thì nó nhớ đến những bia tiến sĩ trong Văn Miếu, đó cũng là một ví dụ gần gũi với chúng ta hơn cả.

Bây giờ thì quay trở lại với giai đoạn mà nó quan tâm hơn, từ thế kỉ 19 đến nay, giai đoạn của các phong trào nghệ thuật hiện đạiđương đại, mối quan hệ giữa chữ viết và hình ảnh dường như chặt chẽ hơn, không còn chỉ là đứng cạnh nhau nữa mà trong một số trường hợp, chúng kết hợp với nhau, cùng nhau tạo ra một cánh cửa rộng mở giúp chúng ta hiểu hơn về thế giới qua các nền văn hóa khác nhau:

Các bức tranh Lập thể của Georges Braque hay Pablo Picasso

Table in a Cafe (Bottle of Pernod) – Pablo Picasso (1912): Giống như những bức tranh lập thể khác, chủ đề của bức tranh này cũng rất rõ ràng. Mặc dù các hình và vật thể đã được mổ xẻ hoặc “phân tích” thành vô số khía cạnh nhỏ, chúng sau đó được tập hợp lại để vật thể đó vẫn hiện lên trước mắt người xem, đan xen cùng những chữ viết có trong hình ảnh lúc ban đầu.
Một thời gian sau, khi Lập thể tổng hợp được khởi xướng, văn bản cũng xuất hiện khá phổ biến dưới hình thức cắt dán giấy báo, và lần này, tự chúng đã là một trong những đối tượng cụ thể của tác phẩm.

Hay các tác phẩm biếm họa thuộc phong trào Pop Art của Roy Lichtenstein lấy cảm hứng từ truyện tranh.

nghệ thuật khái niệm của Joseph Kosuth với những chiếc ghế quen thuộc mà nó đã nhắc đến nhiều lần,v.v… Đó là một số ví dụ phổ biến mà nó có thể nhanh chóng kể tên, và trong từng trường hợp, chữ viết lại đóng những vai trò khác nhau, cũng có đôi khi là tổng hợp của tất cả.

Vậy những vai trò ấy là gì?

Chữ viết cũng là một dạng hình ảnh

Chữ viết là những hình ảnh được tạo nên từ nét, chỉ có điều chúng có quy luật riêng. Điều này có lẽ không có gì quá bất ngờ bởi chúng ta tiếp nhận thông tin từ chữ viết thông qua thị giác, đôi khi là xúc giác. Kể cả khi chúng ta không thể đọc được và không hiểu nội dung truyền tải là gì, chúng ta cũng không thể phủ nhận vẻ đẹp của những nét chữ ấy.

Điều này khiến nó nhớ ra một phát hiện của mấy ngày trước. Chị bạn nó mua một chiếc áo khoác ở chợ đồ cũ và trên đó có một dòng chữ tiếng Hàn. Tất nhiên chúng nó không hề hiểu dòng chữ đó viết gì, tuy nhiên từ những dòng chữ ấy chúng nó có thể biết được nguồn gốc của chiếc áo, chưa kể phông chữ được sử dụng trông khá cứng cáp và khỏe khoắn phù hợp với kiểu dáng của chiếc áo, khiến chúng nó tưởng tượng đến hình ảnh mọi người đi bộ lên núi tập thể dục buổi sáng. Và hóa ra, chiếc áo đó đúng là đồng phục của câu lạc bộ thể thao thuộc một phường ở Seoul. Vậy là ngoài việc truyền đạt thông tin, chữ viết cũng giống như hình ảnh có vai trò không nhỏ trong việc tạo ra một ấn tượng, cảm giác nhờ thiết kế mà chúng được ấn định.

Điều này có lẽ còn được thể hiện rõ ràng hơn cả bởi những nét chữ viết tay. Từ những chuyển động, nhịp điệu mà chúng lưu lại chúng ta thậm chí có thể tưởng tượng ra hình ảnh tác giả đang đứng hay ngồi, cầm bút ra sao, tốc độ viết lức nhanh lúc chậm như thế nào, giống như những gì nó nhớ về khi đọc những quyển vở soạn bài của ông vậy. Ấn tượng mà hình ảnh của chữ viết đem lại cho ta thường dựa trên những trải nghiệm trong cuộc sống thường ngày có liên quan.

Bảng chữ cái tượng hình và bảng chữ alphabet cũng đem lại những cảm giác khác nhau, gắn liền với văn hóa của từng quốc gia. Trong trường hợp này, hệ thống chữ viết “Tây – Tàu” thể hiện điều gì?
Book from the Sky – Xu Bing (1987–91): Đây là một trong những tác phẩm ấn tượng nhất của Xu Bing. Một phòng trưng bày được bao phủ từ sàn đến trần với hơn 4.000 ký tự “Trung Quốc” mà nghệ sĩ đã phát minh ra. Ông đã tỉ mỉ chạm khắc từng ký tự vào các bản khắc gỗ và sau đó sử dụng chúng để in lên các mảng tường lớn, các cuộn giấy treo từ trần nhà, và 160 tập sách được mở ra như những gợn sóng. Nghệ thuật viết chữ thư pháp được coi là một quá trình thiền định. Và ở đây giống như hầu hết các tác phẩm của ông, tồn tại một nghịch lý tĩnh lặng hay một trò đùa rằng: Những người nói tiếng Trung Quốc vào phòng với hy vọng có thể đọc được các ký tự của ông, nhưng họ không thể; những người không thể đọc tiếng Trung Quốc mong đợi rằng các ký tự đem lại cho họ một cảm giác khó hiểu nhưng sâu lắng — và cuối cùng thì các ký tự đó không đáp ứng kì vọng của bất kỳ ai. Trong trường hợp này có lẽ chữ viết nằm giữa ranh giới hình ảnh và văn bản tùy thuộc vào việc bạn là ai. Nhưng dù có hiểu nội dung hay không, phần hình vẫn đem lại những cảm xúc, nhịp điệu mới lạ theo cách của riêng nó, có phần châm biếm nhưng lại mang một dáng vẻ nghiệm túc, điềm đạm.

Và đôi khi sắp xếp bố cục trên trang giấy cũng là một yếu tố cần được lưu ý.

Un Coup de Dés Jamais N’Abolira Le Hasard là một cuốn sách của nghệ sĩ của Marcel Broodthaers được xuất bản vào tháng 11 năm 1969 tại Antwerp. Tác phẩm là bản sao chép lại ấn bản đầu tiên của bài thơ cùng tên sáng tác bởi nhà thơ Tượng trưng Pháp Stéphane Mallarmé, xuất bản năm 1914, nhưng bị loại bỏ tất cả các chữ, thay thế bằng các sọc đen tương ứng trực tiếp với bố cục kiểu chữ được Mallarmé sử dụng. Marcel nhấn mạnh vào việc cấu trúc của tác phẩm cũng là một yếu tố cần được nghiên cứu một cách nghiêm túc, đồng thời thừa nhận sự tinh tế của Mallarmé trong lĩnh vực này, tức yếu tố thị giác của một văn bản.

Chữ viết là phương tiện giao tiếp

Và tất nhiên, chữ viết vẫn cần được sử dụng đúng với sứ mệnh như khi chúng mới được tạo ra: để truyền tải thông tin, ý tưởng. Nghệ thuật rõ ràng cũng không phải ngoại lệ. Lúc này, chữ viết và hình ảnh đứng cạnh nhau và mở ra một ý nghĩa mới cho tác phẩm. Đối với những trường hợp như vậy, chữ viết và hình ảnh sẽ tương tác với nhau, đôi khi là bổ trợ, đôi khi lại đối nghịch với nhau, cùng nhau tạo nên một cảm giác, một lối suy nghĩ khác đi. Đến đây mọi người có thể tưởng tượng tới một đoạn phim với phần lời thoại miễn chê nhưng phần phụ đề lại là những suy nghĩ thật sự ẩn giấu đằng sau. Và mọi người biết đấy, có thể không cố ý nhưng chúng ta đôi khi diễn đạt vừa đúng với những điều mình nghĩ và đôi khi thì ngược lại, cũng đôi khi sự im lặng lại ẩn chứa cuộc đối thoại sâu sắc nhất.

Treachery of Images – Réné Magritte (1929):. Hình ảnh cho thấy một cái tẩu thuốc. Bên dưới là dòng chữ “Ceci n’est pas une pipe” bằng tiếng Pháp có nghĩa là “Đây không phải là một cái tẩu.” Bức tranh không phải là cái tẩu, mà là một hình ảnh của một cái tẩu,
Kiệt tác này của Chủ nghĩa siêu thực tạo ra một nghịch lý tách chúng ta ra khỏi quan niệm thông thường rằng đối tượng luôn tương ứng với từ ngữ và hình ảnh.
Thinking of You – Barbara Kruger (1999): Tác phẩm là hình ảnh phóng to mà Barbara tìm thấy, được đặt chồng lên trên bằng dòng chữ “Thinking of You” thể hiện qua font chữ ưa thích của cô “futura bold”. Khi nhìn vào tác phẩm người xem sẽ tự hỏi “you” ở đây là ai? Thông điệp được đưa ra có phần thân mật, tuy nhiên hình ảnh phía sau lại có một vẻ nguy hiểm hay một lời cảnh báo. Mọi người cảm thấy thế nào về bức hình và dòng chữ trên đó? Còn nó thì cảm thấy rằng văn bản dường như đang hỗ trợ cho hình ảnh phía sau để mở ra một cảm giác về những nhu cầu và mong muốn vô thức của con người.

Đó là cách mà chữ viết – hình ảnh tương tác với nhau, và khẳng định những giá trị riêng đối với tác phẩm. Nhưng vẫn còn một cách khác để khẳng định giá trị một cách rõ rệt hơn.

Đố mọi người biết là gì?

Chính là khi chúng ta để cho chúng đứng một mình. Thiếu đi một trong hai yếu tố đó, hiệu quả thị giác đem lại sẽ khiến chúng ta nhận ra bản thân đã quen với sự đầy đủ đó ra sao. Nghe có vẻ giống một lời đe dọa. Nhưng thực ra mỗi thứ được tạo ra đều có sẵn trong mình một giá trị, một mục đích tồn tại nào đó. Không phải sao?

Drugstore – Robin Collyer (1996): Bức ảnh nằm trong loạt ảnh chỉnh sửa về Toronto mà trong đó ông xóa tất cả những văn bản xuất hiện trong khung hình. Mặc dù kĩ thuật được sử dụng không có gì quá cao siêu nhưng chúng đem lại cho những khung cảnh quen thuộc một góc nhìn mới mẻ. Thay vì cảm nhận những gì đang hiện ra trước mắt thì dường như chúng ta thực ra đang cảm nhận sự vắng mặt nhiều hơn. Từ đó chúng ta cũng có thể nhận ra rằng rất ít hình ảnh do con người tạo ra ở những không gian công cộng mà lại không đi cùng với một số dạng văn bản.

Chữ viết là một ẩn dụ

Tuy nhiên, không phải lúc nào chữ viết, văn bản cũng cần phải gắn liền với hình ảnh, vì tự thân chúng đã là một dạng hình ảnh. Và kể cả khi bản thân chúng đã là một dạng hình ảnh trọn vẹn thì không phải lúc nào người nghệ sĩ cũng quá để tâm đến việc thiết kế nét chữ đẹp xấu ra sao. Lúc này, ý tưởng phía sau mới thực là thứ quyết định tất cả, tạo nên nhiều sắc thái mỉa mai, ẩn dụ, và tâm trạng khác nhau. Tác phẩm dưới đây là một ví dụ.

Thông qua những ví dụ mà nó đã kể ra ở trên, mọi người có thể thấy rằng chữ viết, văn bản trong các tác phẩm thường được các nghệ sĩ vận dụng bằng cách kết hợp nhiều vai trò khác nhau. Người nghệ sĩ khi đặt chữ viết vào trong tác phẩm của mình cần phải quan tâm đến tất cả, từ cách mà chúng hiện lên hoặc mất đi, thông tin sẽ được phát đi như thế nào cùng với những ẩn dụ về góc nhìn, cảm xúc hay ý tưởng phía sau là gì. Tất cả những thứ đó kết hợp cùng nhau tạo nên một tác phẩm xuyên suốt và hoàn chỉnh.

Cuối cùng, tặng mọi người một vài tác phẩm của học sinh nó, không chỉ có chữ viết mà còn thứ ngôn ngữ kí hiệu tự sáng tác của riêng mình. Cô nhìn vào đọc thử không hiểu gì luôn.

Mong là sau khi đọc xong bài viết này mọi người có thể tự tạo ra cho mình một tác phẩm nào đó, có thể ở trong chính quyển nhật kí quen thuộc của mọi người chẳng hạn.

1 Comment

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.